sufiTasavvuf derin bir konu. Derin olduğu kadar tartışma konusu da bol bir mecra. Kimisi tasavvufun dinle ilişkisi olmadığını, beyhude bir uğraş olduğunu savunurken kimisi de bireydeki tasavvufsuz bir dinin eksik olduğunu savunur. Yüzyıllardan beri gelen bu tür tartışmalar bir türlü sonuca ulaşamamışlardır.

Günümüzde bile, tasavvuf hak mıdır sorusu hala gayretkeş ve alevli tartışmalara mahal verir. Fakat nasıl olursa olsun tasavvuf konusu açıldığında aklımıza hemen bazı şahsiyetler gelir.

Onların isimleri tasavvufla adeta özdeşleşmiştir. Tasavvuf denilince akla gelen belli başlı islam bilginleri bugünkü listemizi oluşturacak. İsimleri tasavvufla özdeşleşmiş ve günümüzde bile bir çok takipçisi bulununan bu sufiyi kronolojik olarak tanıyalım:

1. Beyazid-i Bistami (ö.845)

İslam aleminin en geniş ve köklü tarikatlarından nakşibendiliğin altın silsilesinin en başlarında yer alan bir sufidir. Dolayısıyla resmi olamasa bile bu tarikatın kurucularından ya da fikir babalarından biri sayılabilir. Onlarca menkibesi dilden dile aktarılarak günümüze kadar gelmiştir. Hatta kaynaklarda bu menakıbdan başka neredeyse hayatına dair bilgiye pek rastlanmaz. Kendisine dair başlıca bilinenler: Sultân-ül-ârifîn lakabıyla meşhûrdur. Künyesi, Ebû yezîd'dir. ismi Tayfûr, Babasının adı İsâ'dır. Coşkunluk anında söylediği rivayet edilen bazı sözlerden ötürü hatırı sayılır bir hasmı da olmuştur.


2. Cüneyd-i Bağdadi (ö.911)

Tasavvuf yolunun mihenk taşlarından CÜnaydi Bağdadi'nin adı CÜneyd bin Muhammed, künyesi Ebu'l Kasım'dır. Lakabı ise Seyyid'ül Taife... Beyazid Bistami gibi onlarca menkibeye sahib bu mübarek zat, Beyazid Bistami'den farklı olarak asıl marifetin, sekr (çoşkunluk, sarhoşluk) halinden kurtulup tekrar sahv (uyanıklık) haline geçmek olduğunu savunur. Küçük yaşlarda vaaz vermeye başlayan Bağdadi, onlarca büyük islam bilgini yetişmiştir.


3. Halac-ı Mansur (ö.922)

Tam adı Ebu el-Muğiz el-Hüseyn ibn Mansur el-Hallac'tır. Halk arasında ona Hallac-ı Mansur veya Hasin (Hüseyin) Mansur Hallac denilmiştir. Sahv halini savunan CÜneydi Bağdadi'nin yetiştirdiği bilginlerden olmasına rağmen Tasavvuf'ta sekr halinin en büyük temsilcisidir belki de. Zira sekrhalindeyken söylediği  o ünlü kelimeler (ene'l hakk) nedeniyle Kadı Ebu yusuf tarafından katli vacib ilan edilmiş ve halkın da zorunlu iştirak ettiği bir oturumda katledilmiştir.


4. Abdulkadir Geylani (ö.1166)

Muhyiddin, Kutbi Rabbani, Kutbu Azam, Gavs’ul Azam, Sultanul Evliya gibi sıfatlarla anılan âlim ve mütefekkir. Tasavvufu daha anlaşılır ve kolay bir biçimde halka sunmuş, vaazlarıyla avamı ihya etmiştir. Kitaplarda birçok kerameti olduğu yazar, hatta kerametleriyle ünlü bir âlimdir. Kurucusu olduğu kadiri tarikatı bugün bile mevcudiyetini sürdürmektedir. Müslümanlar arasında tutulan ve itibar gören onlarca sözü, tavsiyesi vardır. Bir ilim önderi, terbiye membaıdır.


5. Feridüddin Attar (ö.1229)

Şimdi bir çok okuyucu ben bu ismi hiç duymadım, ismi nasıl tasavvufla özdeşleşenler listesine girdi diye düşünebilir. Evet, doğrudur belki Attar'ın ismini pek duymadınız. Ama tasavvufa dair bir kıssa olan "Pervane ile Mumun Aşkı" nı da duymamış olamazsınız. İşte bu ünlü kıssanın yazarıdır Feridüddin Attar (Şirazi'nin Bostan adlı eserinde de yer alır). Dolayısıyla burada yer vermek istedik. Üstelik tasavvufla alakalı eserlerin başında gelen El Mantık'ut Tayr kitabının da müellifidir.


6. Hacı Bektaşi Veli (ö.1271)

Horasan bilginlerinden. Bektaşilik tarikatının kurucusu ve makalat isimli eserin müellifidir. Gerçek ismi, Seyid Muhammed bin İbrahim Ata'dır. Lokman Parende'den ilk eğitimi almış ve Ahmet Yesevi (1103-1165)'nin öğretlerini takip etmişti. Ondan dolayı Yesevi'nin 'halife'si olarak kabul edilmektedir. Yeniçeriler, Hacı Bektaş Veli'yi pirleri sayar ve gülbanklarında ismini anarlardı. Günümüzde de özellikle iç anadoluda Hacı Bektaş Veli çeşitli etkinliklerle anılmaktadır.


7. Mevlana Celaleedin Rumi (ö.1273)

İşte sufi deyince türk insanın en çok aklına gelen islam bilgini ve mutasavvuf. Belh şehrinde doğmuş olup Konya'da yaşadığı için Anadolu halkında büyük tesiri oldu. Farisi mi Tacik (yani Türk?) mü olduğu tartışmalıdır. Tartışmalalı olmayan tek şeyi, belki de dünyaca ünlü olmasıdır. Hoşgörü felsefesi ve Mesnevesiyle ünlü Mevlana'nın kendi adını taşıyan mevlevilik tarikatının da fikir babasıdır.


8. Yunus Emre (ö.1321)

Tasavvufun ameli yönünden ziyade edebi yönüyle üne kavuşmuş bir başka anadolu sufi bilgini de yunus emredir. Taptuk Emre'nin tornasından geçmiş Yunus Emre yazdığı ve tekke edebiyatının nadide örnekleri sayılan eserler bugün bile severek okunamktadır. Sakarya ya da Eskişehide yaşadığı düşünülmektedir. Nerede yaşadığına dair farklı bir çok rivayet de vardır.


9. İmam rabbani (ö.1624)

Nakşibendi tarikatının silsilesinde yer alan ama kadiriyye ve çiştiyye gibi tarikatlarda da samimiyetle anılan islam bilgini. Hayatı boyunca Ehl-i Sünnet ekolünün önemini bilerek yaşadı. Tasavvufa da yeni bir soluk getiren Rabbani, yeni kavramlarla Tasavvuf ıstılahını genişletti. Mektuplarında, yaşadığı halleri ve tecrübeleri anlatması, sonraki sufilerin güzel bir ıstılahi kaynağa sahip olmasını sağladı. İbni Arabi ekolünü, yani Vahdet-i Vücud teorisinin hatalarını açıklayıp, yerine vahdet-i şuhut (tevhid-i şuhud) teorisini açıkladı. (bu bölümü vikipediden aldım ama ayıptır söylemesi bunları oraya ben yazmıştım zaten)


10. Mevlana Halid-i Bağdadi(ö.1827)

Nakşibendi, Kadirilik, Sühreverdiye, Kübreviye ve Çeştiyye tarikatlarının hepsinde söz sahibi, büyük bir mutasavvuf ve islam bilginidir Mevlana Halid. Bağdat doğumlu olup nakşibendiliğin silsilesinde ismi yer alır. Tefsir, hadis, fıkıh gibi ilimlerde ileri olduğu gibi, matematik, astronomi, geometri ve coğrafyaya dair bilgisi de vardı. Neredeyse ortadoğunun tamamında müridleri olmuştur. Şam'da bir hasatlıktan ahiret irtihal etmiştir.

Anahtar Kelimeler: İslam Araştırmaları, Beyazıt Bestami Kimdir, Feridüddin Attar Kimdir, Hasan Basri Kimdir, Kadirilik Nedir, Manevi Dereceler, Mevlana Halid Bağdadi Kimdir, Mevlevilik Nedir, Nakşibendilik, Seyri Sülük Nedir, Tasavvuf Dereceleri, Tasavvuf Makamları, Tasavvufi Makamlar, Tasavvufta Makamat

mustasim billah , 30/10/2010-08:02 Facebook'ta Paylas