321 ‘ ŞABİ: Ebu Amr Amir, Tabiinin büyüklerindendir. Kufe’nin en büyük âlimi idi. İmam-ı a’zamın hocalarındandır. Hicri 20. senesinde Basra’da doğup, 104 [m. 723] de Kufe’de vefat etti. El-Kifaye kitabı meşhurdur.
322 ‘ ŞAFİİ: İmam-ı Ebu Abdullah Muhammed bin İdris’in dedesinin dedesi Şafi, Kureyş kabilesinden ve Eshab-ı kiramdan olduğu için, Şafii adı ile meşhur olmuştur. Şafiin dedesinin dedesi de Haşim bin Abdi Menafdır. Büyük müctehid ve mezhep reisidir. Hicri 150. senesinde Gazze’de doğup, 204 [m. 820] de Mısır’da vefat etti. Kurafe kabristanındadır. İki yaşında Medine’ye götürüldü. İmam-ı Malikten okudu. Yedi yaşında hafız oldu. Hadis, fıkıh, lügat ve edebiyatta çok yükseldi. Vera, takva ve salahda eşi yok idi. İmam-ı Ahmedin hocasıdır. [195] de Bağdat’a, [197] de Mekke’ye, [199] da Mısır’a geldi. Üsuli fıkıh ilmini ilk yazandır. Hadisde Sünen ve Müsnedi, fıkıhda Kitab-ül-ümmü çok kıymetlidir. [Geniş bilgi için Büyük Âlimlerin Hayatı maddesine bakınız.]
323 ‘ ŞAH VELİYYULLAH-I DEHLEVİ: Ahmed bin Abdurrahim, 1702 de Delhi’de doğup, 1762 de Delhi’de vefat etti. Babası, Hz. Ömer, validesi Hz. Ali soyundandır. Mevdudinin yazdığı gibi, mezhepsiz değildir. Ehl-i sünnet âlimi idi. Faideli Bilgiler kitabına bakınız! Büyük Veli, Mazheri Can-ı Canan buyurdu ki, Şah Veliyyullah derin hadis âlimidir. Marifet esrarının tahkikinde ve ilmin inceliklerini bildirmekte, yeni bir çığır açmıştır. Bütün bu bilgileri ve üstünlükleri ile birlikte, doğru yolun âlimlerindendir. Çok kitap yazdı. Eserleri Pakistan’da yeniden basılmaktadır. Şiilere karşı Kurretül ayneyn fi tafdili şeyhayn ve İzale-tül hafa an hilafetil-hulefa kitaplarından birincisi türkçe kısaltılarak Müslümanların iki gözbebeği adı ile Eshab-ı kiram kitabının içinde, 1974 de İstanbul'da neşir edilmiştir.
Şah Veliyyullah-ı Dehlevinin dört oğlu oldu. Birincisi, Şah AbdulAziz [1745-1824] dir.. Bunun kızının oğlu Muhammed İshak bin Muhammed Efdal, Nezir Hüseyin Dehlevinin hocasıdır. 1262 [m. 1845]. Mesaili erbain kitabı, vehhabi olduğunu gösteriyor. Şah Refiuddin 1750-1818 ile Şah Abdulkadir vefatı 1815 de büyük âlim idiler. Dördüncü oğlu Şah Abdulgani vefatı 1812 genç iken vefat etti. Bunun oğlu Şah İsmail 1781 de Delhi’de doğdu. Büyük Ehl-i sünnet âlimi olan dedesinin yolundan ayrılarak vehhabi oldu. Vehhabilik inançlarının Hindistan’da yayılmasına önderlik yaptı. Bu fitnenin başı olan Muhammed bin Abdulvehhab-ı Necdinin Kitab-üt-tevhidini urdu diline tercüme ederek Takviyet-ül iman ismi ile bastırdı. Böylece, vehhabiliğin Hindistan’da yayılmasına önayak oldu. 1976 da Pakistan’da, farisiye tercüme edilip, Takvim-ül beyan ismi ile bastırıldı. Sırat-ı müstekim ve başka kitaplar da neşir etti ise de, Ehl-i sünnet âlimlerinin reddiyyeleri karşısında, 1828 senesinde Pişavur şehrine kaçtı. Müslümanlara önder olmak düşüncesi ile, orada Sih Sikhslere cihad ilan etti. Çok Müslümanın telef olmasına sebep oldu. Kendisi de bu harpte, 1831 tarihinde öldürüldü. Dedesinin şöhretine aldanarak, bunun tuzağına düşmüş olanlardan Abdullah-ı Gaznevi ve Nezir Hüseyin Dehlevi ve Muhammed Sıddık Hasen han Pühüvali ve Reşid Ahmed Kenkühi ve Diyobend şehrindeki medresenin bazı hocaları, vehhabiliğe kendi düşüncelerini de karıştırıp, kitaplar neşir ederek, Hindistan’da vehhabilik ismi altında, yeni bir çığır açtılar. Vehhabiler, İslamiyet'i içerden yıkmak için ve sapık düşüncelerini bütün İslam memleketlerine yaymak için, şimdi Rabıtat-ül-âlemil İslami teşkilatı tesis ettiler. Her memlekette, bilhassa Afrika’da cahil din adamlarını aldatarak satın alıyorlar. Bu din adamları, bunların sapık kitaplarını kendi dillerine tercüme edip parasız dağıtıyorlar. Böylece, İslamiyet'in kalesi olan, Ehl-i sünnet mezhebini içerden yıkmaya çalışarak İslam düşmanlarının ekmeklerine yağ sürüyorlar.
324 ‘ ŞEKER-GENC: Feridüddin Mesud Genci şeker, Hindistan’daki Çeştiyye Evliyasındandır. 1173 de Delhi’de doğup, 1265 de Mültan’da vefat etti. Kutbeddini Bahtiyarın talebesi ve Nizamüddini Evliyanın üstadıdır. Bahtiyar Üşi, 1234 de Delhi’de vefat etti. Ağzına aldığı taş, toprak, çömlek parçaları şeker gibi tatlı olurmuş. Bunun için, Şeker hazinesi demek olan Genci şeker adı ile meşhur olmuştur. Farisi Rahat-ül-kulub ve Fevaid-üs-salikin kitapları ve başka eserleri ve kerametleri bilinmektedir. 1646 senesinde yazılıp 1913 de Lüknov şehrinde basılmış olan Siyer-ül-Evliya kitabında hal tercümesi farisi olarak uzun yazılıdır. Mültan şeyhı adı ile her sene, Muharremin beşinde kabri ziyaret edilmektedir.
325 ‘ ŞEMSÜDDİN SAMİ: 1850 de Arnavutlukta doğup, 1904 de İstanbul'da vefat etti. Erenköydedir. Fransızcadan türkceye resmli lügat kitabı ve altı cilt Kamus-ül-alamı basılmıştır.
326 ‘ ŞEMSÜDDİN TİMURTAŞİ: Şemsüddin Muhammed bin Abdullah Gazzi, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1595 de Gazzede vefat etti. Tenvir-ül-ebsar kitabı ile Kenz ve Vikaye ve Minah-ul-gaffar adını verdiği Tenvir-ül-ebsar şerhleri meşhurdur. Gazze, Filistin’dedir. Haşim bin Abdi Menaf oradadır.
327 ‘ ŞEMS-İ TEBRİZİ: Mevlana Muhammed bin Ali, ilk mektebe giderken Resulullahın aşkından, yemez, içmez olmuştu. Ebu Bekri Kermaniden ve Baba Kemali Cündiden de feyiz aldı. Baba Kemalin yanında şeyh Fahreddini Iraki de yetişmekte idi. Şeyh Fahreddin, her keşif ve halini, şiirler halinde, Baba Kemale bildirirdi. Baba Kemal, Şemseddine, Sana bu esrardan ve hakikatlerden bir şey hasıl olmuyor mu? Neden hiç söylemiyorsun? dedi. Ondan daha çok oluyor. Fakat, ben onun gibi şiir söyleyemiyorum dedi. Baba Kemal buyurdu ki, Allahü teâlâ, sana öyle bir arkadaş ihsan eder ki, o senin adına her marifet ve hakikatleri söyler buyurdu.
1244 de Konya’ya geldi. Şekerrizan hanına yerleşti. Celaleddini Rumi talebesi ile geçerken karşılaştılar. Celaleddine Resulullah ile Bayezidin derecelerini sordu. Aldığı cevaplardan bayıldı. Bir gün, Mevlana havz kenarında idi. Yanında kitaplar vardı. Şemseddin gelip, kitapları sordu. Sen bunları anlamazsın dedi. Şemseddin kitapları suya attı. Mevlana, ah babamın bulunmaz yazıları gitti, diyerek çok üzüldü. Şemseddin elini uzatıp herbirini aldı. Hiçbiri ıslanmamış görüldü. Mevlana Bu nasıl iştir? dedi. Bu zevk ve haldir. Sen anlamazsın buyurdu. Bir kâfir, Allah nerede, kendisi ve bulunduğu yer bilinmeyen şey yok demektir. O halde Allah yoktur dedi. Şeyh hazretleri, elindeki kerpiçi kâfirin başına attı. Başı çok acıdı. Seni mahkemeye vereceğim dedi. Ağrıyı ve başının neresinde olduğunu göster, sana hak vereyim buyurdu. Kâfir bunları gösteremeyince, Allah’ın var olduğuna inandım deyip, Müslüman oldu. 1247 de, bir gece Mevlana ile otururken, yedi kişi gelip dışarı çağırdılar ve şehit ettiler.
328 ‘ ŞEMS-ÜL-EİMME HULVANİ: Abdulaziz bin Ahmed, Hanefi fıkıh âlimidir. 1064 de Buhara’da vefat etti. Muhammed Şeybaninin Camiul-kebir ve Siyer-ül-kebirini şerh etmiş, Nevadir, Mebsut, Vakıat ve başka kitaplar yazmıştır.
329 ‘ ŞERNBLALİ: Ebül-İhlas Hasen bin Ammar Şernblali, Hanefi fıkıh âlimidir. Şürnblali de denir. Camiul-ezherde müderris idi. Camiul-ezher, Mısır’da Fatımiler zamanında hicri 361 de yapılan cami olup, medrese olarak kullanılmaktadır. 1586 da doğup, 1658 de Mısır’da vefat etti. Nur-ülizah ve bunun şerhi olan İmdad-ül-Fettah veya Merakıl-felah isimlerindeki kitabı ve kelam ilminde Merak-ıs-seade kitabı ve Dürer haşiyesi çok kıymetlidir.
330 ‘ ŞEVKİ: Behailik dinsizliğini yaymaya uğraşanlardan biridir. Babası Abdulbeha Abbas 1921 de Hayfada öleceği zaman büyük oğlu Şevkiyı, ilahi emrin reisi olarak ruhani reis ve Behailiğin açıklayıcısı tayin etti. Şevki, 1897 de Akkada doğdu. Oksford üniversitesinde okudu. Amerikalı bir kızla evlendi. Her yerde Behai teşkilatının ve mabedlerinin kurulmasına çalıştı. 1957 de Londra’da öldü.
331 ‘ ŞEYH TACEDDİN BİN ZEKERİYYA: Hindistan asilzadelerinden idi. Hace Muhammed Bakibillah Maveraünnehir seferinden dönüp irşada başlayınca, sohbetine koştu. Tevazu ve insafına karşılık teveccühe ve hususi ve mahrem halvetlere kavuştu. Kemale erdi. İcazet aldı. Hz. Hace vefat edince, şeyh Tac, şaşkına döndü. Seyahate çıktı. Hacca gitti. Hicaz’da çok kimselere nasihat etti. Mekke âlimlerinden Ahmed ibni Allan, Reşehat kitabını arabiye tercüme etmişti. Şeyh Tacın sohbeti ile şereflendi. Kemale erdi. 1621 senesinde vefat etti. Şeyh Taceddin, arabi olarak çeşitli kitap yazdı. Tasavvuf büyüklerinin farisi kitaplarını arabiye çevirdi. Bu büyüklere dil uzatan din adamlarına, güzel cevap yazdı. Reşehat ve Nefehatı arabiye tercüme etti. 1641 de vefat etti.
332 ‘ ŞEYHZADE MUHAMMED: Muhammed bin Mustafa, Hanefi âlimlerindendir. Müderris idi. 1544 de vefat etti. Beydavinin Envar-üt-tenzil tefsirine haşiyesi çok kıymetli olup, 1888 senesinde İstanbul'da matbaai Osmaniyyede basılmış ve Hakikat Kitabevi tarafından, dört cüz halinde bastırılmıştır. Kaside-i bürde, Meşarık ve Vikaye şerhleri meşhurdur. Babası şeyh Mustafa Müslihuddin efendi, Bayezidi Veli zamanı meşayıhından olup, Abdullah-i ilahinin halifesi idi ve Hırka-i şerifte Müslih-uddin mescidini yaptırmıştır. Buna Tahta minareli mescid de denir. Kabri, camiinin yanındadır.
333 ‘ ŞİHABÜDDİN-İ SÜHREVERDİ: Ebu Hafs Ömer bin Muhammed, Şafii fıkıh âlimi ve Sôfiyyei aliyyedendir. Ebu Bekri Sıddıkın soyundandır. 1145 de doğup, 1234 de, Bağdat’ta vefat etti. Ebu Necib Sühreverdinin halifesidir. Abdulkadir-i Geylaninin sohbeti ile şereflenip kemale erdi. Kitapları arasında Avarif-ül-mearif kitabı Beyrut’ta Mektep-üt-ticari kitabevinde satılmaktadır. Ayrıca Beyrut’ta Dar-ül-marife tarafından bastırılan İhya-ül-ulum beşinci cildine de ilave edilmiştir. Tasavvuf bilgilerini çok iyi bildirmektedir. Şihabeddin Yahya bin Hüseyin Sühreverdi başka olup, felsefeye bağlanmıştı. 1189 da, Salahaddini Eyyubinin emri ile Haleb’de katledildi.
334 ‘ ŞİHRİSTANİ: Ebül Feth Muhammed bin Abdulkerim, fıkıh ve kelam âlimidir. 1086 da Horasanda doğup, 1154 de Bağdat’ta vefat etti. Eşari idi. Yetmişüç İslam fırkasını geniş anlatan Milel-nihal kitabı 1660 senesinde vefat eden Nuh bin Mustafa tarafından Mısır’da türkceye tercüme edildiği gibi, çeşitli Avrupa dillerine de çevrilmiştir. Arabisi Beyrut’ta Mektep-üt-ticaride satılmaktadır.
335 ‘ ŞÜREYH KADİ: Ebu Ümeyye bin Hars, Tabiinin büyüklerindendir. Kırk yaşında iken Hz. Ömer tarafından Kufe’ye kadı [hakim] yapıldı. Hz. Ali halife iken, bunun karşısında, bir zimmi Yahudi ile muhakeme edilmişti. Çok adil idi. Fıkıhda ve tecrübi ilimlerde çok bilgisi vardı. Hicri 79 [m. 698] senesinde, yüzyirmi yaşında vefat etti. Babasının adı Hani idi. Elçi olarak Medine’ye gelmişti. Resulullahı görünce, Müslüman oldu. Resulullah, buna Ebu Şüreyh diye soy adı verdi. Kadi Şüreyk başkadır.
336 ‘ TABERANİ: Süleyman bin Ahmed Taberani, hadis âlimidir. Şam’da Taberiyyede hicri 260 da doğup, 360 [m. 971] da orada vefat etti. Kebir, Evsat ve Sagir hadis kitaplarını yazmak için, otuzüç sene, Irak, Hicaz, Yemen, Mısır ve başka yerleri dolaştı.
337 ‘ TABERİ: Ebu Cafer Muhammed bin Cerir, tefsir ve hadis ve Şafii fıkıh âlimidir. Hicri 224 [m. 839] de Taberistan’da doğup ve 310 [m. 923] da Bağdat’ta vefat etti. Tarih-ul-ümem ve yirmiüç cilt Camiul-beyan tefsiri çok kıymetlidir. Ali bin Muhammed Şimşati adında bir şii bu tarihi ihtisar etmiş, bu şii kitabı, Taberi tarihi adı ile türkceye tercüme edilmiştir. Okuyanlar aldanmaktadır. Muhammed bin Cerir bin Rüstem Taberinin şii olduğu, Alusinin Tuhfei isna-aşeriyye muhtasarı kitabının 68. sayfasında yazılıdır. Muhammed bin Ebil-Kasım Taberinin de şii olduğu Esma-ül-müellifinde yazılıdır. Bunları İbni Cerir hazretleri ile karıştırmamalıdır. 548 [m. 1153] de vefat eden imamiyye fırkasından Fadl bin Hasen Taberinin Mecmaul-beyan adındaki Tabersi şii tefsiri de, Taberi tefsiri ile karıştırılmaktadır. Muhibbuddin Ahmed Taberi şafii hicri 694 de vefat etti.
338 ‘ TACÜDDİN-İ İSKENDERİ: Ahmed bin Muhammed, İbni Ataullah İskenderi adı ile meşhur olmuştur. Maliki âlimlerinin ve Şazili tarikatinin büyüklerindendir. Ebül Abbas-ı Mürsinin talebesi ve Ebül-Haseni Sübkinin mürşididir. 1309 senesinde Mısır’da vefat etti. Kurafe kabristanındadır. Hikemi Ataiyye ve Letaif-ül-minen kitapları ve İbni Teymiyyeye reddiyyesi meşhurdur. [Hindli şeyh Tac-üd-dini Nakşibendi başka olup, rabıtayı isbat eden Taciyye risalesi, Halidi Bağdadinin Tahkik-ı rabıta risalesinde mevcuttur. Bu risale İslam Âlimleri sonunda bastırılmıştır. Tacüddin hicri 1050 de Mekke’de vefat etmiştir.]
339 ‘ TAC-ÜŞ-ŞERİA: Ömer bin Sadr-üşşeriat-ül-evvel Ahmed bin Ubeydullah Mahbubi, Burhan-üş-şeria Mahmudun kardeşidir. Tac-üş-şeria Ömerin oğlu Mesud, amcası olan Burhan-üş-şeria Mahmudun damadıdır. Tac-üş-şeria, Buharada Hanefi fıkıh âlimi idi. 1274 de, Moğol fitnesinde şehit oldu. Hidayeyi şerh edip Nihaye-tül-kifaye adını vermiştir.
340 ‘ TAHAVİ: Ebu Cafer Ahmed bin Muhammed, Hanefi fıkıh âlimidir. Hicri 238 de Mısır’da doğup, 321 [m. 933] de orada vefat etti.
341 ‘ TAHTAVİ: Ahmed bin Muhammed bin İsmail, Kahire’de Hanefi müftisi idi. 1815 de vefat etti. Dürr-ül-muhtara ve Merakıl-felaha haşiyeleri basılmıştır. Dürr-ül-muhtar haşiyesini Ayntablı Abdurrahim efendi, arabiden türkçeye tercüme etmiş ve basılmıştır.
342 ‘ TARSUSİ: Muhammed bin Ahmed, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1705 de vefat etti. Üsul ilminde Mirat kitabına haşiyesi meşhurdur.
343 ‘ TAŞKÖPRÜ ZADE: Ahmed bin Mustafa, Osmanlı âlimlerindendir. 1495 de Bursa’da doğup, 1561 de İstanbul'da Aşıkpaşa mahallesinde vefat etti. Şakaiki Numaniyye tarih kitabı ile Miftah-üs-seade kitabı meşhurdur. Oğlu Kemaleddin Muhammed, Miftahı türkçeye tercüme ederek Mevduat-ül ulum ismini vermiştir.
344 ‘ TAYYIBİ: Şerefüddin Hasen bin Muhammed 1342 de vefat etti. Mişkat şerhi meşhurdur.
345 ‘ TİCANİ: Ebül Abbas Ahmed ticani, büyük tasavvuf âlimidir. Ahmed bin İdris hazretlerinin halifesidir. Cezairin cenubunda Ayn-ı madi denilen yerde 1737 de doğup ve Fasda 1815 de vefat etti. Halvetinin bir kolu olan Ticani tarikatinin reisidir. Cevheret-üt-hakaık fissalati ala hayril-hâlâik ve Cevahir-ül-meani ve Kitab-ür-remah ve Fid-difaan turuk-ı ehlil-hüda ve Camiu-keramatil-Evliya ve Nasara-tüz-zakirin kitaplarında ve Gayet-ül-emani kitabında kendisi ve tarikatı uzun anlatılmaktadır. İlk ikisi birlikte 1926 da Mısır’da, diğerleri Beyrut’ta basılmıştır.
346 ‘ TİMUR HAN: Emir Timur Gürgan, 1336 da Maveraünnehrde, Semerkandla Belh arasında, Keş kasabasında doğup, 1405 de vefat etti. Semerkand’dadır. Cengiz gibi Moğol soyundandır. 1369 da Belhi alıp, hanlığını ilan etti. Çok savaş etti. Hep galip geldi. Çine ve Delhiye kadar bütün Asyayı, Irak, Suriye ve İzmire kadar Anadoluyu aldı. İkiyüzbin kişi ile Çine giderken vefat etti. Âlimleri severdi. Çok medrese ve kütüphaneler yaptı. Kanunlar çıkardı. Kendi tarihini kendi yazdı. Teftazani gibi büyük âlimleri meclisinde bulundurur, nasihatlerini dinlerdi. Nasreddin hoca ile sohbeti vaki değildir. Yıldırım ile savaş ettiği için, Osmanlı tarihleri bunu haksız olarak kötülemekte, savaş sahasında ölenleri, zulüm ve ortalığı kana boyamak şeklinde bildirmektedir. Dört oğlundan ikisi kaldı. Biri Miran şah olup, üç sene sonra, Karakoyunlu askeri ile savaş ederken öldürüldü. İkinci oğlu Muinüddin Şahruh 1377 de Semerkand’da doğdu. Babasının devletine hakim oldu. 1445 de vefat etti. Bunun oğlu Uluğ beğ 1395 de Semerkand’da doğdu. Semerkand valisi idi. İlme, fenne çok hizmet etti. Babası ölünce, idareyi ele aldı ise de, 1448 de, oğlu Abdullatif tarafından öldürüldü. Bu da, altı ay sonra öldürüldü. Timur han, hurufiliği kuran Fadlullah-ı Tebriziyi öldürterek ve yanındakileri dağıtarak, çoğalmalarını önleyerek, İslamiyet'e büyük hizmet etmiştir.
347 ‘ TİRMÜZİ: Muhammed bin İsa, hadis âlimlerindendir. Buhara’nın cenubunda, Ceyhun nehri kenarında Tirmüz kasabasında 824 [h. 209] de doğup, 892 [h. 279] de Boğ şehrinde vefat etti. Sahihi Tirmizi ve Şemaili şerife kitapları çok kıymetlidir. Şemail kitabını Hüsameddini Nakşibendi 1832 de türkceye çevirmiş, tekrar tekrar basılmıştır. Süneni Tirmizi adındaki sahihinin, Hindistan’da, Diyobend şehrindeki Dar-ül-ulum müderrislerinden Muhammed Enver şah Keşmiri tarafından arabi şerhi yapılmış, Mearif-üs-sünen adı verilerek 1963 senesinde, Muhammed Yusüf Benuri tarafından Pakistan’da basılmıştır. Altı cilttir. Enver şah, burada İbni Teymiyyeyi mezhep imamları derecesine çıkararak, onun sapık fikirlerine de yer vermiş, hatta birinci cildde, ruhun madde olduğunu söyleyerek, İmam-ı Gazalinin madde değildir demesini felsefeye kaymakla itham etmiştir. Halbuki, çok övdüğü Şah Veliyyullah-ı Dehlevi, İzale-tül-hafa kitabının ikinci cildinde, Gazalinin fıkıh âlimi olduğunu, beşinci yüzyılın müceddidi olduğunu bildirmekte, onu çok övmektedir. Yusüf-i Benuri, altıncı cildin yüzkırkdokuzuncu sayfasında, İbni Teymiyye’nin, kendi mezhep imamı olan Ahmed bin Hanbelden ayrılarak, Davudi Zahiri mezhebini tuttuğunu ve İbni Teymiyye, birçok üsul ve füru meselesinde Ehl-i sünnet âlimlerinden ayrılmış, asrının âlimleri ve sonra gelenler, onu red etmişlerdir diyerek, Mearif-üs-sünen kitabının kıymet kazanmasını sağlamıştır.
348 ‘ TOKADLI EMİN EFENDİ: Muhammed Emin efendi, İstanbul'da bulunan meşayıhın büyüklerindendir. Mekke-i mükerremede Ahmed Yektesti Cüryaniden 1701 senesinde icazet almakla şereflendi. Üç sene sonra İstanbul’a geldi. Ayvansaraydaki Emir Buhari tekkesinin şeyhi olan Kırimi Ahmed efendi 1743 de vefat edince, buna halef oldu. 1745 de vefat etti. Savaık-ı Muhrikayı türkceye tercüme etti. Unkapanına inen cadde ile Zeyrek yokuşunun kesiştiği tepe üzerinde Soğuk kuyu Piri paşa medresesi kabristanında, aşıkları ziyaret edip feyiz almakta, muradlarına kavuşmaktadırlar. Talebesi Müstekimzade de orada medfundur. Muhammed Emin efendi kahve ve tütün içerdi.
349 ‘ TÜR-PÜŞTİ: Fadlullah bin Hasen, Hanefi fıkıh âlimlerinden olduğu Esma-ül-müellifinde yazılıdır. 1262 senesinde vefat etti. Tasavvufta Tuhfe-tüs-salikin kitabı ve Müyessir adındaki Mesabih şerhi çok kıymetlidir. El-mutemed fil-mutekad adındaki akaid risalesini Hakikat Kitabevi 1990 da bastırmıştır. Herkese Lazım Olan İman kitabında, 53. sayfayı okuyunuz!
350 ‘ UKAYL: Ebu Talibin dört oğlundan ikincisidir. Bedir gazasında esir oldu. Hz. Abbas kendisi ile bunun fidyelerini verip Mekkeye gittiler. Hudeybiyyeden önce Medine’ye gelip iman etti. Gazalarda bulunup, iltifata mazhar oldu. Neseb bilgisi çok idi. Kardeşi Hz. Ali’ye karşı Hz. Muaviye ile birlikte idi.
351 ‘ ÜSTÜVANİ: Muhammed bin Ahmed, Hanefi âlimlerindendir. Şam’da doğup 1662 de orada vefat etti. Ayasofya camiinde yıllarca vaz etti. Fıkıhta Üstüvani risalesi meşhurdur.
352 ‘ VAHİDİ: Ebül-Hasen Ali bin Ahmed, tefsir âlimi idi. Basit, Vesit, Veciz adında üç tefsiri meşhurdur. 1075 de, Nişapur’da vefat etti.
353 ‘ VASIL BİN ATA: Mutezile fırkasının kurucusudur. 80 [m. 699] de Medine’de doğup, 131 [m. 748] de vefat etti. Hasen-i Basri hazretlerinin talebesi idi. Bunu dersinden kovdu.
354 ‘ VELVALİCİ: Kadi Zahirüddin Abdurreşid 467 de Bedahşanin Velvalc kasabasında doğup, 1146 da vefat etmiştir. Semerkand’da kadı idi. Fıkıhda Emali kasidesi ve fetvaları vardır.
355 ‘ YAFİİ: Afif-üddin Abdullah bin Esad Yafii, Şafii mezhebi âlimlerindendir. 1298 senesinde Yemende doğdu. Mekke’de yerleşti. Kutbi Mekke denir. 1367 de Mekke’de vefat etti. Ravd-ur-rıyahin, Neşir-ül-mehasinil-galiyye ve Menakıbi Abdulkadir kitapları meşhurdur. Neşir-ül-Mehasinde Makamati aşereyi anlatmaktadır. Bu kitabı, Camiul Keramat kenarında basılmıştır.
356 ‘ YAHYA BİN MUHAMMED: Kadi İbn-ül-Haşimil-Bağdadi, 930 da vefat etti. Fıkıh ve hadis âlimidir. Kitab-ül-kıraet ve fıkıhda Sünen ve hadisde Müsned kitapları vardır.
357 ‘ YAKUB BİN SEYYİD ALİ: Edirne’de kadı idi. Sonra Bursa’da müderris iken 1525 senesinde vefat etti. Gülistan şerhi ve Mefatih-ul-cinan ismindeki Şira-tül İslam şerhi meşhurdur. Bu şerh 1871 de İstanbul'da basılmış ve Hakikat Kitabevi tarafından 1992 de İstanbul'da ofset baskısı yapılmıştır.
358 ‘ YAKUB-İ ÇERHİ: Alaüddin-i Attar hazretlerinin talebelerinin büyüklerindendir. Derin âlim, veliy-yi kâmil idi. Gazne’de Çerh köyünde doğup, 1447 de Hülfetu’da vefat eyledi. Hirat’ta ve Mısır’da tahsil edip, Buharada Behaeddini Buhari hazretlerinin sohbeti ve teveccühleri ile şereflendi. Tebareke ve Amme cüzlerinin tefsiri ve farisi Risalei ünsiyye kitabı Hindistan’da basılmıştır
359 ‘ YEKDEST: Ahmed Yektest Cüryani, Buhara’nın Cüryan kasabasında doğdu. 1658 de ticaret için Hindistan’a giderken Cüryan’daki taunda çoluk çocuğunun öldüklerini işitti. Yolda eşkıyalar basıp mallarını aldılar ve sol kolunu kestiler. Çok üzüntülü Serhend şehrine geldi. 1658 senesinde Muhammed Masum-i Farukinin hizmeti ile şereflendi. Onbir sene kahvesini pişirdi. Sonra hilafet verilip Mekke-i mükerremede irşada emir olundu. Otuzdokuz sene bu vazifeyi yaptıktan sonra 1707 de Mekke’de vefat etti. Şeyh Ahmed Yektest hazretlerinin çok talebesi vardır. Bunlardan biri, Muhammed Emin Tokadi hazretleridir. Bir talebesi de, Eğrikapı dahilinde Emir Buhari mescidi tekkesindeki tatar Ahmed efendidir. 1743 de vefat etmiştir.
Bu mescid, İvez paşa camiinden Ayvansaraya inerken sağda sed üzerinde olup, 1964 de kasden yakılmış, dört duvarı ve mihrabı dışındaki tatar Ahmed efendinin ve başka birkaç taş kabir kalmıştır. Ahmed Yektestin bir talebesi de, seyyid Abdulhakim efendi hazretlerinin ikamet ettiği, İdris köşkü civarındaki evi, Kaşgari tekkesini ve camii yaptıran, hacı Murteza efendi olup, hesab uzmanı idi. 1747 de vefat etmiştir. Bu tekkenin bağçesinde medfundur. Bunları 1745 de yaptırmıştır. Tekkenin ilk şeyhi olan Abdullah-i Kaşgari, ondört sene sonra 1760 da vefat etmiştir. Birinci sultan Mahmud zamanındaki altmışüçüncü Şeyhul İslam seyyid Mustafa efendi de, 1699 da Ahmed Yektest hazretlerine intisab etmiştir. 1678 de doğup, 1745 de vefat edip Üsküdarda medfundur. 1744 de, Eyyub Nişancasında Şeyhul İslam tekkesini ve mescidini yaptırdı. Bu mescid kapısında ve ayrıca Sarachanede birer çeşmesi vardır.
Ahmed Yektestin bir halifesi de dördüncü Muhammed hanın baş çuhadarı Kahraman ağadır. 1734 de vefat eden tarihci Muhammed Raşid efendi, bunun halifesi Emir ağaya mensubdur. İki cilt tarih kitabı çok kıymetlidir.
360 ‘ YEZİD: Emevi halifelerinin ikincisidir. Hz. Muaviye’nin oğludur. Hicri 26. yılda Şam’da doğup, 64 de vefat etti. [60] senesinde halife oldu. 61 [m. 681] senesinin Muharrem ayında Kerbela faciası oldu. Yezid buna üzüldü. Allah ibni Mercaneye lanet eylesin! Hüseynin istediklerini kabul etmeyip de, onu katlettirdi. Böylece, beni kötü tanıttı dedi. İbni Mercane, Ubeydullah bin Ziyadın adıdır. Yezid, Müslüman idi. Namaz kılardı. İslamiyet'e düşman değildi. Yüzüğünün taşı üzerinde Rabbünallah yazılı idi.
361 ‘ YUNÜS EMRE: Tasavvuf ehli ve halk şairidir. Boluludur. Porsuk çayının Sakaryaya karıştığı mahalde türbesi vardır. Tapdık Emreden feyiz aldı. 1439 da vefat etti. İlahileri zevkle okunmaktadır.
362 ‘ YUNÜS ŞEMMAS: Roma İmparatorlarından ikinci Klaudius zamanında [m. 268-270] Antakya patriki idi. Allahü teâlânın bir olduğunu, İsa aleyhisselamın Onun kulu ve Peygamberi olduğunu ilan etti. Çok kimseleri doğru yola getirdi. Kamusda Şemmas kelimesinde diyor ki, Hıristiyanlıkta, Patrik, müctehid, mezhep sahibidir. Papa, halifedir. Matran, Kadı, hakimdir. Üskuf, müftidir. Kıssis, hafız, okuyucudur. Casilik, imamdır. Şemmas, müezzindir.
363 ‘ YUSÜF BİN CÜNEYD: Ehi Çelebi denir. İkinci Bayezid han devri âlimlerindendir. Tokatlıdır. Bursa’da, Edirne’de ve İstanbul'da müderrislik yaptı. Vikayenin Sadr-üş-şeria-şerhine haşiye yaparak Zahiret-ül-Ukba ismini vermiştir. Bu haşiyesi ve Hediyet-ül-mehdiyyin adındaki Elfaz-ı küfür kitabı ve Beydavi haşiyesi meşhurdur. Hediyet-ül-mehdiyyin kitabı da arabi olup, Hakikat Kitabevi tarafından 1973 de İstanbul'da bastırılmıştır. Aksaray ile Topkapı arasında Ehi zade camiini yaptı. 1499 da vefat etti. Camii yanındadır. Kızının torunu Ehi-zade Abdulhâlim bin Muhammedin Riyad-üs-sadat fiisbatil-keramat badel-memat kitabı ve Molla Caminin farisi Şevahid-ün-nübüvve kitabının tercümesi meşhurdur.
364 ‘ YUSÜF BİN ÖMER: Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1429 da vefat etti. Kuduri muhtasarını şerh edenlerdendir. Bu şerhine Camiul-mudmerat veya kısaca Mudmerat denir. Yusüf bin Ömer Sakafi başka olup, Emevilerin Irak valisi idi.
365 ‘ YUSÜF DECVİ: Decve, Mısır’da Dimyat yakınındadır. Fıkıh âlimidir. İbni Teymiyyeyi ve Muhammed Abdühü red etmektedir. Tütün içmek haram değildir derdi. 1945 de vefat etti.
366 ‘ YUSÜF-İ HEMEDANİ: Ebu Yakub Yusüf bin Eyyub Hemedani, Ehl-i sünnet âlimlerinden ve Evliyanın büyüklerindendir. Büyük âlimlerdendir. Umdet-ül-makamatda diyor ki, Piyade olarak otuzyedi hac yaptı. Kur'an-ı kerimi binlerce hatm eyledi. Gece namazlarında, her rekatte, bir cüz okurdu. Tefsir, hadis, kelam ve fıkıhtan yediyüz cüz ezberinde idi. İkiyüzonüç mürşidi kâmilden istifade etti. Yedibin kâfirin imana gelmesine sebep oldu. Hızır aleyhisselam ile çok sohbet etti. Hastalara ve nazar değenlere taviz ve mıska yazardı. İmam-ı a’zam soyundan idi. Hicri 440 da Hemedanda doğup, 535 [m. 1141] senesinde Hiratta vefat etti. Merv şehrindedir. Onsekiz yaşında Bağdada gelip, Ebu İshak-ı Şiraziden okudu. Hanefi fıkıh ve münazara âlimi oldu. Ebu Ali Farmediden feyiz alıp, kemale geldi.
Fetavai hadisiyye sonunda diyor ki, Ebu Said Abdullah ve İbn-üs-sakka ve Abdulkadir-i Geylani hazretleri, ilim tahsili için Bağdada gelmişlerdi. Yusüf-i Hemedani Bağdat’ta, Nizamiyye medresesinde vaaz ediyordu. İbn-üs-sakka adındaki meşhur derin âlim, kalkıp bir şey sordu. Otur, senin sözünden küfür kokusu geliyor buyurdu. Hakikaten İstanbul’a sefir olarak gidip, orada Hıristiyan oldu. Abdulhalıki Goncdüvani ve Ahmedi Yesevi gibi büyük Veliler yetiştirdi. Zinet-ül-hayat, Menazil-üs-sayirin ve Menazil-üs-salikin kitapları meşhurdur.
367 ‘ YUSÜF NEBHANİ: Yusüf bin İsmail bin Yusüf Nebhani, Hayfada Eczim kariyyesinde 1849 da doğup, 1932 Ramazan ayında Beyrut’ta vefat etti. Ondördüncü asrın büyük âlimlerindendir. Camiul-ezheri bitirdi. Çok kitap yazdı. Bunlardan 46 sının isimleri, vehhabileri red eden Şevahid-ül-hak kitabının başında yazılıdır. Bunların hepsi basılmıştır. Fazla bilgi için Eshab-ı kiram kitabına bakınız!
368 ‘ ZAHİDİ: Muhtar bin Mahmud, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. İran’da Harezm’de doğup, 1259 senesinde vefat etti. Havi, Mücteba, Kuduri şerhi kitapları çok kıymetlidir. Kınye-tül-fetava kitabında zaif bilgiler de vardır.
369 ‘ ZAHİD-ÜL-KEVSERİ: Muhammed Zahid bin Hasen, sultan Vahideddin han zamanında, Şeyh-ul-İslam Mustafa Sabri efendinin ders vekili idi. Kafkasyalı çerkestir. 1878 de doğup, 1951 de Mısır’da vefat etti. Zamanının tefsir, hadis ve fıkıh âlimi idi. Vehhabiliği red eden Esseyf-üs-sakil kitabı ile Makalatı çok kıymetlidir. Elişfak ala ahkam-ıt talak kitabı Kahire’de ve İrgamül-merid kitabı Hakikat Kitabevi tarafından İstanbul'da basılmıştır. Hüsn-üt-tekadi kitabında Şah Veliyyullahı tenkit etmektedir.
370 ‘ ZAHİRÜDDİN-İ HAREZMİ: Ahmed bin İsmail Zahirüddini Timur-taşi Harezmi, 1204 de vefat etmiştir. Hanefi fıkıh âlimlerindendir. İmam-ı Muhammedin Camius-sagirini şerh etmiştir.
371 ‘ ZEBİDİ [Zübeydi]:Ahmed bin Ahmed, 1488 de vefat etti. Tecrid-üs-sarih adındaki iki cilt Buhari muhtasarı meşhurdur. Şerkavi ve İbni Kasım-ı Gazzinin haşiyeleri ile birlikte 1928 de Mısır’da basılmıştır.
372 ‘ ZEHEBİ: İmam-ı Ebu Abdullah Şemseddin Muhammed bin Ahmed bin Osman bin Kaymaz Türkmani Mısıri, hadis ve tarih âlimlerindendir. 1274 de Şam’da doğup, 1348 de Mısır’da vefat etti. Eserlerinden Mizan-ül itidal, oniki cilt Tarih-ülİslam, Tecrid fi-esmai Sahabe ve Es-sayfa fi-menakıbi Ebi Hanife kitapları vardır. Et-tıbbün-Nebevi çok faydalı olup, İbrahim Ezrakın Teshil-ül-menafii hamişinde olarak Mısır’da ve 1975 de İstanbul'da basılmıştır. Tecrid Beyrut’ta, Mektep-üt-ticaride satılmaktadır. İbni Teymiyye’nin talebesidir.
373 ‘ ZEMAHŞERİ: Zimahşeri de denir. Allame Ebül-Kasım Mahmud Carullah bin Ömer, tefsir, fıkıh ve lügat âlimi idi. Mutezile mezhebinde idi. Ölürken tevbe ettiği söylenmektedir. 1074 de Harezmde Zemahşer kasabasında doğup, 1144 de Cürcaniyyede vefat etti. Belagat ilminde çok yüksek idi. Esas-ül-belaga kitabı iki cilttir. Mısır’da basılmıştır. Mukaddeme-tül edep lügat kitabı, 1705 de Bursada Muradiyye medresesi müderrisi tarafından türkceye tercüme edilmiş, İstanbul'da basılmıştır. Keşşaf tefsiri Kur'an-ı kerimin belagatini göstermekte bir şaheserdir. Hanefi mezhebine göre ibadet ederdi. Kuduri muhtasarını şerh etti. İmam-ı a’zam Ebu Hanifenin menakıbını yazdı. Ayasofya camii hakkında da bir risalesi vardır. Bir ayağı kırık, takma idi. Mekke-i mükerremede beş yıl kaldı. Bunun için Carullah denir.
374 ‘ ZENBİLLİ ALİ EFENDİ: Osmanlı Şeyh-ul-İslamlarının sekizincisidir. Karamanlıdır. Mevlana Muslih-uddin efendinin talebesi ve damadıdır. 1502 de Şeyh-ul-İslam oldu. 1526 da vefat edinceye kadar ikinci Bayezid ve Yavuz sultan Selim ve Kanuni sultan Süleyman zamanlarında, bu makamda başarı ile çalıştı. Yavuz sultan Selimin şiddetli hareketlerini bile teskine muvaffak oldu. Zühd ve takvası ve istikameti ile şöhret yaptı. İbni Kemal Ahmed Şemseddin efendi, kendisine halef oldu. Cemali ismini kullanırdı. El-muhtarat fıkıh kitabı çok kıymetlidir. Zeyrek yokuşundaki türbesindedir.
375 ‘ ZERKANİ: Muhammed bin Abdulbaki Ezheri, Mısır’da, Maliki hadis ve fıkıh âlimlerindendir. Babası gibi, Zerkani adı ile meşhurdur. 1645 de Zerkan’da doğup, 1710 da vefat etti. İmam-ı Malikin Muvattaını ve Kastalaninin Mevahibini şerh etti. Bu, sekiz cilt olup, 1911 senesinde Mısır’da ve 1973 de Lübnanda basılmıştır.
376 ‘ ZERKEŞİ: Bedreddin Muhammed bin Behadır, Şafii fıkıh âlimidir. 1344 de doğup, 1391 de Mısır’da vefat etti. Şam’da kadı idi. Ukud-ül-ceman fi-vefiyyatil-ayanı meşhurdur.
377 ‘ ZEYD BİN SABİT: Eshab-ı kiramın büyüklerindendir. Hazrec kabilesindendir. Hicrette on yaşında idi. Babası dört sene önce ölmüştü. Hendek ve sonraki gazalarda bulundu. Feraiz ilminde derin bilgisi vardı. Süryani öğrenmesi emir olundu. Resulullahın komşusu idi. Vahy gelince, Resulullah buna adam gönderir, çağırır, vahyi yazardı. Deve ve Sıffinde ictihadı, Hz. Ali’nin ictihadına uymadı. Kur'an-ı kerim toplanırken, kendisi yazdı. [45] veya 55 [m. 674] de vefat etti. Namazını Mervan bin Hakem kıldırdı.
378 ‘ ZEYLAİ: Osman bin Ali, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. 1343 de Mısır’da vefat etti. İmam-ı Muhammedin Camiul-kebirini şerh etmiş ve Kenz kitabını şerh ederek Tebyin-ül-hakaık adını vermiştir. Tebyin kitabı, Ahmed bin Muhammed Şelbinin haşiyesi ile birlikte 1895 senesinde Mısır’da ve sonra Beyrut’ta basılmıştır. Şelbi 1621 de Mısır’da vefat etmiştir.
379 ‘ ZİYADİ: Nurüddin Ali bin Yahya Ziyadi, Mısır’daki Şafii âlimlerindendir. 1615 de vefat etti. Minhac şerhine haşiyesi, âlimler arasında çok makbuldür. Muharreri şerh etmiştir.
380 ‘ ZİYAÜDDİN-İ GÜMÜŞHANEVİ: Ahmed Ziyaüddin efendi, 1820 de Gümüşhanenin Emirler mahallesinde doğup, 1893 de İstanbul'da vefat etti. Süleymaniyye camii bahçesindedir. Halidi Bağdadinin talebelerinden Ahmed bin Süleyman Ervadiden 1848 de icazet aldı. İcazet alırken, Halidi Bağdadinin talebelerinden veliy-yi kâmil Abdulfettahi Akri hazır idi. Bab-ı alide Fatıma sultan camii yanında ders verirdi. Çok kitap yazdı. Ramuz-ül-ehadis hadis kitabı çok kıymetlidir.
381 ‘ ZÜBEYR BİN AVVAM: Eshab-ı kiramın büyüklerinden ve aşere-i mübeşşeredendir. Hz. Hatice’nin erkek kardeşinin ve Resulullahın halası olan Hz. Safiyye’nin oğludur. Onsekiz yaşında dördüncü olarak imana geldi. İslam'da ilk kılıç çeken budur. Bütün gazalarda bulundu. Çok yaralandı. Mısır’ın fethinde de bulundu. Zengin idi. Bütün malını Allah için dağıttı. Eshab-ı kiram şehit olunca, yetimlerine vasi olur, onları beslerdi. Deve vakasında Hz. Talha ve Hz. Âişe ile birlikte, Hz. Ali’ye karşı idi. Harbden çekilip namaz kılarken, İbni Cermuz tarafından 36. senede, şehit edildi. Altmışyedi yaşında idi. Hz. Ali bunu işitince, çok üzüldü. Namazını kendi kıldırdı.
382 ‘ ZÜFER: Züfer bin Hüzeyl, Hanefi fıkıh âlimlerindendir. İmam-ı a’zam Ebu Hanifenin talebesindendir. Hicri 110 da İsfehan’da doğup, 158 [m. 775] de Basra’da vefat etti. Zaruret halinde İmam-ı Züferin sözü ile amel caizdir.
383 ‘ ZÜHDÜ PAŞA: Ahmed Zühdü paşa seyyiddir. Mearif nazırı idi. 1901 de vefat etti. Türkçe Mecmuat-üz-Zühdiyye fıkıh kitabı çok faydalıdır. 1894 de İstanbul'da basılmıştır.
384 ‘ ZÜNNUN-I MISRİ: Ebülfadl Sevban bin İbrahim, Sôfiyyei aliyyedendir. Sehli Tüsterinin mürşididir. Mısır’da, tasavvufu ilk olarak açıklayan bu zattır. 860 da vefat etti.
385 ‘ ZÜVAVİ İSA: Maliki fıkıh âlimidir. İbni Teymiyyeyi red eden risalesi ve Müdevvene şerhi meşhurdur. 1342 de Kahire’de vefat etti.



mustasim billah , 16/05/2008-16:09 Facebook'ta Paylas